Już pierwszego września 2025 roku pojawi się z szkołach ponadpodstawowych w naszym kraju nowy przedmiot – edukacja obywatelska. Zgodnie z intencjami twórców podstawy programowej tego przedmiotu, ma on być przede wszystkim przedmiotem praktycznym. Co to znaczy? Znaczy to, że jego głównym celem, najważniejszą intencją jest przygotowanie młodych ludzi do świadomego i odpowiedzialnego uczestnictwa obywatelskiego w społeczeństwie demokratycznym. Koordynator zespołu tworzącego podstawę programową edukacji obywatelskiej, dr Jędrzej Witkowski stwierdził: Tworząc podstawę programową przedmiotu edukacja obywatelska, zadawaliśmy sobie pytanie, czego młodzi ludzie potrzebują, aby być aktywnymi, świadomymi i odpowiedzialnymi obywatelami 1. Czynnikami, które, zdaniem twórców podstawy programowej, budują odpowiedzialne zaangażowanie są: wiedza, kompetencje i sprawczość. Wiedza pozwoli uczniom zrozumieć najważniejsze procesy życia społecznego i politycznego. Kompetencje ułatwią im analizowanie i weryfikowanie informacji, tworzenie własnych opinii opartych o potwierdzone fakty i własne wartości oraz poszanowanie dla odmiennych opinii koleżanek i kolegów. Sprawczość, czyli zaangażowanie, to kluczowe zadanie nowego przedmiotu, czyli przygotowanie ucznia do oddolnego rozwiązywania wybranych problemów społecznych oraz do wpływania na władze publiczne, by zajmowały się tymi kwestiami, którym my sami nie jesteśmy w stanie sprostać.
Dlaczego zaangażowanie obywatelskie młodych ludzi jest obecnie tak ważne? Z pewnością miały na to wpływ wyniki Międzynarodowych Badań Edukacji Obywatelskiej (ICCS), przeprowadzonych w 2022 roku w 22 państwach Europy, z których wynika, że polscy uczniowie klas ósmych dobrze rozumieją zjawiska polityczne, znają zasady demokratycznego państwa, ale wyróżniają się dużą nieufnością w stosunku do rządu, parlamentu i partii politycznych. Oznacza to znaczącą i rosnącą alienację polityczną młodych ludzi.2 Badani uczniowie okazują wysoki brak zaufania do innych ludzi (64% twierdzi, że nie można ufać innym) oraz do szkoły (tylko 45% badanych uczniów ma zaufanie do szkół). Alienacja i nieufność przekładają się też na niechęć do angażowania się w życie społeczne czy polityczne. Co ciekawe polscy uczniowie są wśród tych, którzy najbardziej nie ufają mediom tradycyjnym a największym zaufaniem darzą media społecznościowe.3 Dlatego warto podjąć działania, które zmienią nastawienie naszych przyszłych wyborców i zbudować ich sprawczość w oparciu o realizację czterech z szesnastu prostych działań obywatelskich zaproponowanych przez autorów podstawy programowej. Na liście propozycji znalazły się między innymi: debaty, wolontariat, start w szkolnych wyborach, działalność w samorządzie szkolnym, wywiad ze świadkiem historii, petycja, sonda, zbiórka, analiza kampanii wyborczej. Drugim praktycznym elementem przedmiotu jest realizacja projektu edukacyjnego w małej (maksymalnie 5 osobowej) grupie. Może być to projekt badawczy lub społeczny, uczniowie sami będą o tym decydować.
Ponieważ edukacja obywatelska ma być przede wszystkim przedmiotem praktycznym, dlatego nauczyciel powinien stosować na lekcjach przede wszystkim metody aktywizujące. Preferencja tych metod wynika także z dążności do zmaksymalizowania zaangażowania uczniów w proces uczenia się i przyjmowanie za niego odpowiedzialności. Do rekomendowanych metod pracy należą różnego rodzaju debaty….4
Dlaczego debata? I dlaczego oksfordzka?
Nieco historii...
Debaty istnieją od czasów starożytnych, od czasów, kiedy ludzie zaczęli dyskutować i spierać się o własne racje. Stanowiły zatem jedną z metod konfrontacji różnych, sprzecznych ze sobą, stanowisk. O początkach debat prof. dr hab. Grzegorz Nowik tak pisze w Podręczniku debat historycznych.5
Narodziły się w Gaju Akademosa, sześć stajów (3 kilometry) od Aten, gdzie cztery wieki przed narodzeniem Chrystusa istniała Akademia Platońska, najstarsza szkoła europejska, od której nazwę wzięły późniejsze szkoły wyższe. Nauczano w niej retoryki (sztuki wysławiania i argumentowania) oraz filozofii (w tym logiki matematycznej i nauk przyrodniczych, które uważano za część filozofii).
Sposoby jej prowadzenia często przybierały różne formy i zasady silnie powiązane z kulturą polityczną danego państwa. Jeden z najpopularniejszych typów debaty powstał w wiktoriańskiej Wielkiej Brytanii. Tzw. oksfordzki styl debatowania (ang. Oxford-Style debate) wytworzył się w oparciu o mocno dialektyczną angielską debatę akademicką, która obowiązywała na uniwersytecie w Cambridge i Oksfordzie. Nazwa debaty oksfordzkiej wywodzi się ze słynnej dyskusji, w której naukowe poglądy wymienili Thomas Henry Huxley – zoolog, paleontolog i filozof, obrońca Karola Darwina – oraz Samuel Wilberforce, biskup Oksfordu w Kościele anglikańskim, późniejszy biskup Winchesteru. Debata odbyła się 30 czerwca 1860 r. w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, siedem miesięcy po publikacji O powstaniu gatunków Karola Darwina.6
Debaty oksfordzkie, będące jedną z form sformalizowanej dyskusji, stanowią niezwykle wartościowe narzędzie w edukacji patriotycznej i obywatelskiej, ale mogą być wykorzystywane w szeroko pojętej edukacji na wszystkich płaszczyznach wiedzy – począwszy od nauk przyrodniczo-matematycznych po nauki humanistyczne, np. język polski. Ich formalny charakter, oparty na określonych i jasnych zasadach, umożliwia prowadzenie uporządkowanego sporu wokół istotnych tez, co sprzyja nie tylko rozwijaniu umiejętności argumentacji, ale również skutecznemu zdefiniowaniu stanowiska w dyskusji. Dzięki debatom uczestnicy czują się bardziej zaangażowani w dyskusję, co może zwiększyć ich poczucie odpowiedzialności za dany problem. Szkoła XXI wieku musi wyjść naprzeciw problemom współczesnego świata i nie tylko przygotować uczniów do stawiania czoła tym zjawiskom, ale przede wszystkim nauczyć umiejętnego forsowania swojego stanowiska przy jednoczesnym szacunku do stanowiska opozycjonisty. Debaty w swoim założeniu są zatem nie tylko sposobem prezentacji poglądów o fundamentalnych sprawach, ale także próbami ich poznania i zrozumienia.
Współcześni nauczyciele wykorzystują wiele metod, by zainteresować ucznia swoim przedmiotem, by pobudzić jego przynależność do miejsca, sytuacji, czy problemu, by wykrzesać z niego to, co może pomóc zrozumieć otaczający go świat z całą feerią zjawisk i problemów. W kontekście edukacji patriotycznej i obywatelskiej, istotne staje się wykorzystanie narzędzi pozaformalnych, które umożliwiają uczestnikom aktywne angażowanie się w proces nauki poza tradycyjnymi strukturami klasowymi – a debata jest właśnie takim narzędziem.
Według słownika języka polskiego debata to omawianie zagadnień; roztrząsanie problemów; zwykle na zebraniu, posiedzeniu, w parlamencie; dyskusja; obrady.7 Debata to jednak coś więcej – to proces uczenia się i rozumienia – tak ważny w edukacji. Uczenia się, bo przecież, aby zasiąść do konstruktywnej dyskusji trzeba temat dogłębnie poznać. Świadomość, że przede mną zasiądzie ktoś o odmiennych poglądach, odmiennym stanowisku, pobudza i mobilizuje do poszukiwania, dociekania, analizowania, a w efekcie do interdyscyplinarnego postrzegania zjawiska.
Rozumienia, bo zanim podejmiemy się przedstawienia własnych racji, musimy je po prostu zrozumieć. Ważne aspekty pojęcia debaty, jako złożonego procesu poznawczego to zaangażowanie w poznawanie, nauka krytycznego myślenia, twórcze wykorzystanie wiedzy, pokazanie wielowymiarowości problemu, spojrzenie na niego jak na wielowymiarowy proces, samodzielna krytyka źródeł, rozwijanie kompetencji kluczowych, nawiązywanie relacji interpersonalnych, poznawanie nowych rozwiązań, a wreszcie samokształcenie, czyli np. przełamanie stresu związanego z przemawianiem, czy doskonalenie wystąpień publicznych. Debata to rywalizacja, intelektualna rozrywka, a także wielkie emocje – współczesny młody człowiek styka się z tymi zjawiskami na co dzień, a debata staje się okazją do szlifowania umiejętności społecznych, do skutecznego porozumiewania się, do umiejętności argumentowania i pracy w grupie. Cytując za Agnieszką Kampką:
Istotą samej debaty jest zatem publiczne przedyskutowanie jakiegoś zagadnienia. Natomiast debata publiczna to dyskusja na ważki temat, który dotyczy całego społeczeństwa lub większej zbiorowości, budzącym kontrowersje i posiadającym zarówno zwolenników jednego rozwiązania, jak i przeciwników pewnej tezy.8
Po przeanalizowaniu wielu aspektów debaty, nasuwa się pytanie. Czy debata oksfordzka pozwoli rozwinąć się w szerokim spektrum komunikacji interpersonalnej, np. w obszarze edukacji obywatelskiej i patriotycznej? Oczywiście, że tak. Udział w debacie oksfordzkiej wymaga szerokiej wiedzy teoretycznej związanej z tematyką obranego stanowiska – nie może to być pobieżne patrzenie na zjawisko, gdyż trudno wyciągać konstruktywne wnioski z niepełnego poznania – musimy być pewni, że to, co udowadniamy jest tym, w co wierzymy. To przecież nasze stanowisko, a proces debatowania polega na przekonaniu innych do własnych przekonań, teorii, czy tezy. Wychodząc z takich założeń jesteśmy krok od sukcesu.
1. Edukacja Obywatelska- komentarz metodyczny do podstawy programowej
2. Najbardziej niepokojące wydaje się bardzo niskie zaufanie zgeneralizowane wśród badanych uczniów – tylko 36% ósmoklasistów deklaruje, że innym ludziom można ufać, – które od 2009 roku spadło aż o 22 pkt. proc. (z 58%). [za] J. Witkowski –Rozumiem, ale nie ufam. https://ceo.org.pl/rozumiem-nie-ufam-edukacja-obywatelska/
3. Młodzi w demokracji. Wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Obywatelskich ICCS 2022. https://iccs.ibe.edu.pl/wp-content/uploads/2023/11/ICCS-2022_raport.pdf
4. Współdecydowanie w szkole. https://kursy.ceo.org.pl/uploads/Wspoldecydowanie-w-szkole.pdf
5. Grzegorz Nowik, Debaty są stare jak świat, [w]: praca zbiorowa, Radosław Czekan, Jan Błoński, Podręcznik debat historycznych, Wyd. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, warszawa 2018, s. 6-7;
6. Krzysztof Frąszczak, Debata oksfordzka w ujęciu historycznym, Studencki Magazyn Biznesowy „Biznesmaniak”, nr 5/2020
7. Debata (hasło), [w:] Uniwersalny Słownik języka polskiego PWN, red. S. Dubisz, Warszawa 2006, t.1, s. 561.
8. Agnieszka Kampka, Debata publiczna, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2014, s. 17